„Wesele” Stanisław Wyspiański

  • Agnieszka Krasnodębska
Dramat Wyspiańskiego pokazuje obraz społeczeństwa polskiego, analizuje przyczyny klęsk walk narodowych i wskazuje, dlaczego Polacy nie mogą wywalczyć sobie niepodległości. Jeśli pod takim kątem powtórzycie przed maturą ten utwór – klucz maturalny nie będzie straszny.

Geneza dramatu Wyspiańskiego

W Bronowicach pod Krakowem w dworku Włodzimierza Tetmajera 20 listopada 1900 roku odbyło się wesele poety Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny. Wśród zaproszonych był Stanisław Wyspiański, świadek tego ślubu. Jego żona, Teofila, wspomina, że dramaturg od początku miał zamiar wykorzystać wesele Rydla do napisania dramatu.

Akcja dramatu...

... rozgrywa się w noc listopadową 1900 roku w Bronowicach w wiejskiej chacie. Odbywa się właśnie wesele – słychać dźwięki weselnej muzyki i gwar rozmów. To wesele młodego poety z wiejską dziewczyną – goście państwa młodych to przedstawiciele dwóch grup społecznych: inteligencji i chłopstwa.
Pierwsza scena to rozmowy gości. Dziennikarz – znudzony polityką i miejskim życiem, marzy o spokoju wsi – rozmawia z Czepcem, który próbuje go przekonać, że chłopi są ciekawi wiadomości ze świata i wyjątkowi „a panowie to nijak nie wiedzą,/że chłop chłopskim rozumem trafi,/choćby było i daleko./A i my tu cytomy gazety/i syćko wiemy.” Dalej poznajemy młode panny Zosię i Haneczkę, które są pełne życia i chętne do zabawy. Radczynię – kobietę wyniosłą, przekonaną o swej wyższości, która traktuje lud z pobłażliwością. Inni bohaterowie – goście weselni to Jasiek i Kasper – wesołe podrostki, stara gospodyni Klimina lubiąca zabawę i próbująca swatać młodych. Pan Młody, szczęśliwy, wciąż zachwyca się urodą swojej żony. Panna Młoda jest rozsądną, naiwną i prostolinijną dziewczyną ze wsi.
Kolejny bohater to zmęczony i znudzony powodzeniem u kobiet, a także pełen wątpliwości co do życia i sztuki, Poeta. Na weselu flirtuje z Maryną.
Przybywa także Żyd, dzierżawca pobliskiej karczmy. Jego rozmowa z Panem Młodym uświadamia różnice między inteligencją a chłopami. Żyd zarzuca Panu Młodemu, że zachwyca się wiejskimi zwyczajami, ludem, ale jest to tylko na pokaz – za chwilę zrzuci chłopski strój. Pan Młody zachwyca się przede wszystkim swoją żoną – dziewczyną z ludu: „Toś już moja! Radość, szczęście!/ Nie myślałem, że tak wiele.” Na wesele przybywa córka Żyda – Rachela. Pan Młody wciąż opowiada o tym, jak jest szczęśliwy na wsi: „od miesiąca chodzę boso,/ od razu się czuję zdrowo,/ chadzam boso, z gołą głową;/ pod spód więcej nic nie wdziewam,/ od razu się lepiej miewam”. Córka Żyda – uduchowiona, poetyczna panna rozmiłowana w poezji prowokuje rozmowę o sztuce, twórczych tęsknotach.
Poeta, który chce napisać dramat, rozmawia z Gospodarzem, który jest też poetą, o tym, kim ma być artysta. Rozmowę przerywa wejście Czepca i Ojca. Stwierdzają oni, że skoro Poeta jest nieszczęśliwy, to powinien ożenić się z dziewczyną z ludu – to da mu szczęście. Mimo wyjątkowej sytuacji Czepiec i Żyd zaczynają kłótnię o dług, także Ksiądz upomina się o pieniądze za dzierżawę karczmy. Kłótnia prowokuje Gospodarza do przypomnienia rzezi, jakiej dokonali przed laty na szlachcie chłopi. Przedstawiciel młodego pokolenia – Pan Młody – choć zna tę historię, nie chce o niej mówić i myśleć: „Znam to tylko z opowiadań,/ ale strzegę się tych badań,/ bo mi trują myśl o polskiej wsi (...)/ Myśmy wszystko zapomnieli;/ mego dziadka piłą rżnęli.../ Myśmy wszystko zapomnieli.” Według niego nastąpiło pojednanie i zbratanie.
Realistyczną część dramatu kończy Poeta, który pod wpływem Racheli, prosi nowożeńców, aby zaprosili na wesele chochoła z sadu: „Zaprośże tego chochoła;/ tam za oknem skrył się w sad.”
Państwo młodzi wśród śmiechu i żartów zapraszają chochoła „Dla nas samych dość za wiele;/ przyjdź, chochole,/ na Wesele! (...) Przyjdze, przyjdze, jak mos wole!”

Osoby dramatu

Chochoł – zaproszony na wesele przez państwa młodych, Rachela uważa go za symbol poetycznego końca świata natury, Isia – mała dziewczynka wygania go na pole. Jest on sprawcą przybycia kolejnych zjaw. Ratuje też zebranych wokół bronowickiej chaty chłopów, prowadzi ich uśpionych w tańcu. Symbol z jednej strony uśpienia narodu, z drugiej nadziei na odrodzenie (ukryta wewnątrz róża).
Widmo – upiór Ludwika de Laveaux ukazujący się Marysi. To jej zmarły narzeczony. Przypomina jej, że tylko on był jej prawdziwą miłością. Symbol miłości romantycznej.
Stańczyk – mądry błazen królewski, który ukazuje się Dziennikarzowi. Stańczyk jest symbolem mądrej troski o dobro państwa. Pojawia się w odpowiedzi na wyrzuty sumienia Dziennikarza, który chce kształtować opinię publiczną, a sam nie widzi perspektyw, stracił wiarę w cokolwiek, nawet w Boga i swoje siły. „Usypiam duszę mą biedną/ i usypiam brata mego;/ wszystko jedno, wszystko jedno,/ tyle złego, co dobrego.”
Rycerz – Zawisza Czarny z Garbowa ukazuje się Poecie, który marzy o sile potędze, ale jego marzenia nie przystają – tak jak i polskie mity – do rzeczywistości. Jest symbolem honoru i odwagi polskiego rycerstwa.
Hetman – targowiczanin, zdrajca Franciszek Ksawery Branicki. Symbol fałszu i zdrady narodowej. Ukazuje się Panu Młodemu, gdy ten zastanawia się nad tym, co o jego ślubie z chłopką powiedzieliby szlacheccy przodkowie. Hetman wyrzuca Panu Młodemu: „Czepiłeś się chamskiej dziewki?!”.
Upiór – Jakub Szela, jeden z przywódców rzezi galicyjskiej z 1846 roku. Ukazuje się Dziadowi i rozwiewa marzenia o pojednaniu inteligencji i szlachty. Jest jak wyrzut sumienia – o tak strasznych rzeczach nie można zapomnieć. To symbol krwawej zemsty chłopów na panach.
Wernyhora – postać z legendy – wróżbita, który przepowiedział odzyskanie przez Polskę niepodległości. Przychodzi do Gospodarza – inteligenta, który ożenił się z chłopką i mieszka na wsi – dlatego może poprowadzić naród do walki. Daje Gospodarzowi złoty róg, który pomoże zwołać wszystkich do walki. Jednak Gospodarz nie jest gotów do takich czynów – oddaje złoty róg Jaśkowi, który go gubi. Jest symbolem porozumienia ponad podziałami.

Symbole w „Weselu”

Złoty róg – dostał go Gospodarz od Wernyhory, miał pomóc zebrać ludzi do walki, jest symbolem czynu i walki narodowowyzwoleńczej.
Krzak róży – ukryty w chochole, osłonięty słomą symbolizuje uwięziony naród, pełen życia i nadziei, czekający na odrodzenie.
Podkowa – dostał ją Gospodarz od Wernyhory, na szczęście w walce wyzwoleńczej, ale jego żona schowała ją w skrzyni – zawłaszczyła szczęście dla siebie, ale można ten fakt interpretować jako metaforę przyjścia szczęścia później, w odpowiednim czasie.
Chata bronowicka – to symbol całej Polski.
Czapka z piór – czapka z pawimi piórami, po którą sięga Jasiek, jest symbolem bogactwa i próżności, przedkładania prywaty nad sprawami narodu.
Kaduceusz – laseczka błazna. W tradycji symbol pokoju, natomiast w dramacie ironicznie – sporu: „masz tu kaduceus polski, / mąć nim wodę, mąć”.
Dzwon Zygmunta – symbol potęgi i wielkości historycznej narodu.
 

„Wesele” na maturze

Wśród tematów, które według nauczycieli mogą się pojawić na arkuszu maturalnym powtarzają się dwa: „Polska i Polacy w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego” i „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego jako zapis świadomości narodowej inteligencji i chłopstwa.”
W obu przypadkach należałoby w wypracowaniu podkreślić, że sytuacja polityczna Galicji miała wpływ na powstanie dzieła i jego tematykę – obraz społeczeństwa, narodu pod zaborami.
Chłopi przedstawieni przez Wyspiańskiego są pełni dobrych chęci do walki, ale są też zapalczywi, uparci i kierują się własnym rozumem. Potrzebują silnego przywódcy i zapomnienia dawnych krzywd. Chłopi to grupa zróżnicowana – pod względem materialnym – zamożni chłopi i parobkowie, ale także charakterologicznym – Panna Młoda jest naiwna, praktyczna i prosta, a nostalgiczna z natury siostra Marysia jest jej przeciwieństwem.
Inteligencja jest słaba i bezradna wobec niewoli narodowej. Żyje złudami i marzeniami. Mieszczanie są niechętni wobec działań wspólnych z chłopami, myślą schematami i są przekonani o własnej wyższości i należnej im roli przewodniej w narodzie. Inteligenci natomiast, chociaż są świadomi, że zostali powołani do oświecania ludu, lekceważą swoją rolę. Nie robią nic, aby wypełnić wyznaczone im zadanie. Artyści młodopolscy poddają się nastrojom, ulegają dekadencji, ludomanii i pijaństwu – w ten sposób uciekają od rzeczywistości. Cierpią, ponieważ nie są w stanie poprowadzić narodu, nie dorośli do roli duchowego przewodnika narodu, cierpią z powodu niemocy twórczej. Konsekwencją takich różnic jest niemożność pogodzenia się i wspólnej walki – mity i symbole narodowe są tak silnie zakorzenione w mentalności obu warstw społecznych, że nie pozwalają na realną ocenę rzeczywistości.

Ważne cytaty

Ale tu wieś spokojna. –
Niech na całym świecie wojna,
Byle polska wieś zaciszna,
Byle polska wieś spokojna.
Dziennikarz; akt I, scena 1

Pon się boją we wsi ruchu.
Pon nos obśmiwajom w duchu. –
A jak my, to my się rwiemy
Ino do jakiej bijacki.
Z takich, jak my, był Głowacki.
A, jak myślę, ze panowie
Duza by już mogli mieć,
Ino oni nie chcom chcieć!
Czepiec, akt I, scena 1
Miałeś, chłopie, złoty róg,
Miałeś, chłopie, czapkę z piór:
Czapkę ze łba wicher zmiótł.
[…] ostał ci się ino sznur.
Chochoł, akt III, scena 35

 
Oceń materiał: 
Ocena: 5 (3 oceny)
„Taniec Chochoła ze sztuki S. Wyspiańskiego Wesele”, 1904 (grafika z „Teki Melpomeny”), źródło: domena publiczna
„Taniec Chochoła ze sztuki S. Wyspiańskiego Wesele”, 1904 (grafika z „Teki Melpomeny”), źródło: domena publiczna