„Lalka” Bolesława Prusa

  • Agnieszka Krasnodębska
Jedna z najdoskonalszych powieści realistycznych, ulubiona pozycja polonistów – niewyczerpane źródło tematów wypracowań i testów maturalnych.

Dwa najważniejsze wątki w powieści Prusa

Akcja powieści Bolesława Prusa rozgrywa się, poza epizodami w Paryżu i Zasławiu, w Warszawie i trwa około półtora roku (1878–1879). Główny wątek to miłość Stanisława Wokulskiego (kupca galanteryjnego, który odziedziczył majątek po żonie) do arystokratki Izabeli Łęckiej. Wokulski chcąc zbliżyć się do ukochanej, pomnaża swój majątek, handlując podczas wojny w Bułgarii, kupuje też po wyższej cenie kamienicę Łęckich, zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, w końcu sprzedaje sklep – ponieważ Izabela nie chce wyjść za mąż za kupca. Panna Izabela uważa Wokulskiego za kogoś z niższej klasy, gardzi nim (według niej pieniądze należało mieć, a nie zarabiać), a kiedy widzi już, jaką ma nad nim władzę, wykorzystuje go bez skrupułów. W końcu przyjmuje jego oświadczyny. W czasie podróży wychodzi na jaw, że nie zamierza być wierna mężowi, już przed ślubem go zdradza. Zrozpaczony Wokulski próbuje popełnić samobójstwo, likwiduje swoje interesy i znika.

Kolejny ważny wątek skupia się wokół postaci Rzeckiego. Ignacy Rzecki jest przyjacielem Wokulskiego. Stary subiekt prowadzi pamiętnik, z którego dowiadujemy się o jego młodości i udziale w wojnie na Węgrzech. Jest idealistą politycznym i wielkim miłośnikiem Napoleona. Wierzy, że mały Napoleonek przyniesie Polsce wolność. Jest samotny, bardzo przywiązany do Wokulskiego, którego wszystkie posunięcia uważa za polityczne. Jest plenipotentem Wokulskiego, w jego imieniu prowadzi sklep i interesy.

Stanisław Wokulski – romantyk czy pozytywista?

„Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedemdziesiątego. To, co dla patrzących jest sprzeczne, w nim samym jest najzupełniej konsekwentne” – w takich słowach doktor Szuman, przyjaciel Wokulskiego opowiadał o nim samym.

ROMANTYK, bo cechuje go:

  • miłość do ojczyzny:

– romantyczny zryw patriotyczny – udział w powstaniu styczniowym

– poświęcenie swoich ważnych spraw dla sprawy ojczyzny

  • miłość romantyczna:

– idealizacja ukochanej,

– kult pamiątek,

– rozpamiętywanie wiele razy tej samej sytuacji, wspominanie każdego gestu, uśmiechu czy słowa ukochanej,

– próba samobójcza po utracie ukochanej.

  • skłonność do depresji, stanów apatycznych i melancholijnych, głębokich przemyśleń.
  • skłonność do częstych zmian nastroju, do popadania ze stanów euforycznych w stany depresyjne.
  • samotność i niezrozumienie przez innych, indywidualizm.

POZYTYWISTA, bo:

· uczy się – za wszelką ceną chce zdobyć wykształcenie.

  • podczas pobytu na Syberii wraz z naukowcami rosyjskimi prowadzi doświadczenia naukowe, które przynoszą mu uznanie w petersburskich towarzystwach naukowych.
  • ciężko pracuje – pracą zdobywa majątek.
  • pomaga potrzebującym, funduje stypendia, pomaga w zdobyciu wykształcenia (praca u podstaw).
  • przyjaźni się z Rosjaninem, Żydami (asymilacja mniejszości narodowych).

„Lalka” jako powieść realistyczna

Dzieło Bolesława Prusa ma wiele cech powieści realistycznej, wśród nich są m.in.:

– obiektywna narracja w trzeciej osobie (narrator wszechwiedzący), czasem też pierwszoosobowa (Pamiętnik starego subiekta);

– nieschematyczni bohaterowie (nie ma bohaterów czarno-białych, skrajnie złych i dobrych);

– mowa pozornie zależna (narrator przekazuje myśli bohatera);

– zasada prawdopodobieństwa (postacie opisane przez Prusa są realistyczne do tego stopnia, że mieszkańcy Warszawy na domu, w którym mieszkał fikcyjny bohater Prusa umieścili tablicę poświęconą jego pamięci);

– topograficzna dokładność opisu Warszawy (realia przedstawionego świata są znane autorowi, a opisane wydarzenia umieścił on w czasie, w którym żył);

– ukazanie panoramy społeczeństwa (w powieści odnajdziemy przedstawicieli wszystkich warstw ówczesnego społeczeństwa);

– chronologia wydarzeń powieści realistycznej, dokładne określenie czasu akcji.

„Lalka” na maturze

W latach ubiegłych jeden z tematów wypracowania maturalnego brzmiał:

„Sen jako sposób prezentowania postaci literackiej. Analizując i interpretując podany fragment Lalki Bolesława Prusa, wyjaśnij, co marzenie senne mówi o bohaterce powieści i jej stosunku do ważnych w jej życiu osób – ojca i Wokulskiego”.

Według klucza uczniowie powinni najpierw przedstawić bohaterkę, pisząc, że jest ona rozpieszczoną przez ojca arystokratką, którą kocha Wokulski. Jest panną bez posagu. Jest kobietą bardzo atrakcyjną.

Następnie powinni przedstawić sytuację Izabeli – bohaterka jest zaniepokojona i zmartwiona m.in. trudną sytuacją materialną rodziny, nagłym pojawieniem się Wokulskiego, wobec którego ojciec zachowuje się dziwnie (jest zażenowana postępowaniem ojca, który zadłuża się u lokaja, wygrywa pieniądze w karty u kupca). Izabela jest osamotniona, smutna, co potęguje nastrój chwili – zapadający zmrok, blask latarni za oknem.

Opisując marzenie senne, należało najpierw opisać jego treść: Izabela podróżuje powozem, jedzie po okręgu „krawędzi pierścienia”, w którego środku jest jezioro. Tak naprawdę nie wie, czy powóz jedzie, czy stoi, w tym marzeniu jest rozdrażniona i zaniepokojona. Zauważa ojca, który ogląda swoje paznokcie – nie rozumie jego zachowania. W pewnej chwili widzi człowieka w zasmolonej koszuli, który jakby grał z ojcem w karty, boi się go. W czasie majaku – między jawą a snem – narasta w niej przerażenie. Bohaterka ma świadomość irracjonalności sytuacji (także tajemniczości, symbolizmu). Charakteryzując Izabelę na podstawie snu, należało podkreślić jej marzycielskie usposobienie, poczucie osaczenia, lęk wywołany niepewnością o przyszłość, a także bezradność i zagubienie. A z drugiej strony kobiecą intuicję, poczucie wyższości i dumy, potrzebę niezależności.

Ukochana Wokulskiego uważa go za przedstawiciela gorszego świata, do którego odczuwa niechęć. Człowiek w zasmolonej koszuli ze snu to symboliczne przedstawienie Wokulskiego, który jest nieodgadniony, tajemniczy, budzi strach. Jest także wyrachowany – prowadzi grę o Izabelę (karty). Tę postać Izabela demonizuje, wydaje się jej, że ma nadludzką moc.

Ojciec jest jedyną bliską Izabeli osobą, darzy go ona szacunkiem i pokłada w nim nadzieję. Chce nieść ojcu pomoc, troszczy się o jego honor. Ale jest także rozczarowana jego postawą – biernością, bezradnością, obojętnością. Ma świadomość, że ojciec jest zależny od Wokulskiego, że jest mu podporządkowany. Mimo chęci nie może się z nim porozumieć.

W podsumowaniu należało zauważyć, że opis marzenia sennego pokazuje nam prawdę o bohaterce i pomaga nam ją zrozumieć. Sen Izabeli odsłania jej psychikę – obawy, uprzedzenia, lęki, stany duszy oraz określa charakter relacji między nią, ojcem i Wokulskim, w symboliczny sposób zapowiada również przyszłe wydarzenia.

Cenzura w „Lalce”

Cenzura nakazała usunięcie rozdziału “Pierwsze ostrzeżenia” o rozmowie Suzina z Wokulskim, fragmenty opisujące pobyt Wokulskiego na Syberii – m.in. fragment o “czerwonych rękach” – oraz pobyt tamże Szumana i Szlangbauma po ich udziale w powstaniu styczniowym. W tomie II powieści cenzura interweniowała dziesięciokrotnie, jednocześnie stosunek cenzury wobec tekstu z czasem wyraźnie się zaostrzał.

Ciekawostki

List Bolesław Prusa do Władysława Korotyńskiego z 8 lutego 1897 roku

W powieści “Lalka” znajduje się rozdział poświęcony procesowi o kradzież lalki, rzeczywistej lalki dziecinnej. Otóż taki proces miał miejsce w Wiedniu. A ponieważ fakt ten wywołał w moim umyśle skrystalizowanie się, sklejenie się całej powieści, więc przez wdzięczność użyłem wyrazu Lalka za tytuł. Powieść, o której mówię, powinna mieć tytuł: “Trzy pokolenia”. Może nawet byłaby lepiej rozumiana z takim nazwiskiem.

Czy wiesz, że powieść Prusa miała nosić tytuł “Trzy pokolenia”?

W swojej powieści Bolesław Prus przedstawił trzy pokolenia idealistów: Wokulskiego idealistę w miłości, Rzeckiego romantyka, idealistę politycznego (wiara w napoleonidów) i Ochockiego (kuzyna Łęckiej), który wierzył w naukę. Dlatego początkowo chciał nadać swojej powieści taki właśnie tytuł. Prus twierdził, że tytuł “Lalka” był właściwie przypadkowy i odnosił się jedynie do zabawki Helenki Stawskiej i notatki w gazecie o procesie za kradzież zabawki, która podsunęła mu ostateczny zarys fabularny powieści. To dlatego nadał swojemu dziełu nawiązujący do niej tytuł.

Oceń materiał: 
Brak ocen
Beata Tyszkiewicz w roli Izabeli Łęckiej w filmie „Lalka” (1968)/domena publiczna
Beata Tyszkiewicz w roli Izabeli Łęckiej w filmie „Lalka” (1968)/domena publiczna